Lý Biên Cương (1941-2010) tên thật là Nguyễn Sĩ Hộ, quê ở Hải Dương, là một trong những nhà văn xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại. Sinh thời, nhà văn Lý Biên Cương đi nhiều nơi, viết về nhiều miền đất trên cả nước, nhưng trong các sáng tác của ông thì nổi bật nhất, tiêu biểu nhất vẫn là những tác phẩm viết về vùng than và những người thợ mỏ Quảng Ninh. Và khi tìm hiểu các truyện ngắn viết về than của Lý Biên Cương, chúng tôi nhận thấy sáng tác của ông hấp dẫn trước hết ở phương diện nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật của người kể chuyện.

Để có thể diễn tả được tất cả các ngõ ngách của đời sống và nội tâm con người vùng than Quảng Ninh, miền đất mà nhà văn từng gắn bó máu thịt, phần lớn trong tác phẩm của mình, Lý Biên Cương đã sử dụng thủ pháp kể chuyện ở ngôi thứ nhất (Than con gái, Đêm ấy vùng than ai thức, Ở nơi hòn than rửa sạch, Người bán than rong, Đêm mưa, Ngọn đèn, Ngày ấy còn rừng rậm, Giai điệu thành thị, Hành trang tới mỏ...).

Và ở nhiều truyện khác, nhà văn lại chọn thủ pháp kể chuyện ở ngôi thứ ba. Người kể chuyện hoà nhập vào nhân vật để nói lên những tâm sự thầm kín của nhân vật, hay người kể đã tựa vào giác quan, tâm hồn nhân vật để biểu hiện cảm nhận về thế giới. Với điểm nhìn bên trong như vậy, người kể chuyện vừa dễ dàng thuật lại những diễn biến khách quan của tình tiết, sự kiện, vừa thâm nhập được vào thế giới tâm hồn nhân vật để biểu hiện cảm xúc, tâm trạng. Dạng kể chuyện này được sử dụng khá nhiều trong tuyển truyện viết về than của Lý Biên Cương với 21/46 truyện. Tiêu biểu như các truyện: Gắn bó một vùng lò cháy, Hành trang tới mỏ, Giữa hai bờ xôi mật...

Khi viết về những con người vùng than, ở nhiều truyện, Lý Biên Cương còn đưa vào các bức thư riêng và nhật ký của nhân vật, đem lại một điểm nhìn bên trong thuần tuý riêng tư, nội tại, một tiếng lòng thổn thức và tự bạch riêng. Nó đưa người đọc từ cái nhìn bề ngoài dấn sâu vào bí ẩn của tình cảm con người, vào những suy nghĩ thầm kín, vào vẻ đẹp kín đáo, nội tại của tâm hồn nhân vật trong việc xử lý mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng; giữa cái riêng và cái chung. Như thư của cô con gái gửi cho ông già Hậu trong truyện ngắn Than; của Quang và Thêm trong Hôm nay của than; của Hạ viết cho Tiên trong truyện ngắn Hồ quang; bức thư của người con gái và người con trai mà bác sĩ Huân còn giữ trong Người tôi yêu mến; nhật ký của Ngân viết về Mây trong truyện ngắn Mắt và sóng, nhật ký của anh liệt sĩ hy sinh từ lâu, nay Hiệp và Vân mới tìm thấy cùng bộ hài cốt trong truyện vừa Câu chuyện ngắn về con đường dài...

Như vậy rất nhiều truyện, cả truyện ngắn và truyện vừa của Lý Biên Cương được kể từ điểm nhìn bên trong. Chọn điểm nhìn bên trong, nhà văn vừa chủ quan hoá được thế giới, vừa giữ được tính khách quan của người kể chuyện. Người kể chuyện trong trường hợp này chỉ nhìn từ một phía, một điểm. Nghĩa là người kể chuyện không biết hết, bình đẳng đối thoại với bạn đọc đề bộc lộ những suy tư, trăn trở trước những biến cố trong cuộc đời. Điểm nhìn bên trong giúp nhà văn có điều kiện khơi sâu nội tâm nhân vật với những hồi ức, kỷ niệm, sự giãi bày tình cảm càng rõ nét hơn.

Cùng với việc sử dụng điểm nhìn bên trong, Lý Biên Cương còn sử dụng điểm nhìn bên ngoài nhằm thể hiện được tính khách quan tối đa cho trần thuật. Các sự kiện diễn ra tự nhiên như cuộc đời vốn thế, nó giúp nhà văn bao quát nhiều phương diện và góc độ của hiện thực cuộc sống. Người kể chuyện ẩn mình để câu chuyện được kể đạt mức độ khách quan cao nhất: Tiếng cười đêm lặng yên, Mùa lũ, Ông giám đốc mới, Phố Mỏ, Mấy tuần mưa dữ, Chuyện Thuận Vũ lấy chồng... là những truyện ngắn như vậy!

Nhìn từ bên ngoài, người kể chuyện lặng lẽ đứng vào một góc để quan sát và kể lại chuyện với sự kiện và con người như vốn có. Nhưng đằng sau những câu văn khách quan ấy lại ẩn chứa nỗi lòng đau đáu của Lý Biên Cương như muốn chia sẻ với nhân vật của mình. Nhưng có lẽ, điểm thú vị hơn là ngoài điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài, ta còn nhận ra trong các truyện viết về than của Lý Biên Cương có sự di chuyển điểm nhìn: Từ người kể chuyện vào nhân vật và từ nhân vật này sang nhân vật khác. Tiêu biểu như: Bây giờ ta lại nói về nhau, Gắn bó một vùng lò cháy, Giai điệu thành thị, Hạt mưa bay ngang, Gió hát, Đêm ấy vùng than ai thức, Vợ chồng ông già mù, Hồ quang... Việc thay đổi điểm nhìn tự sự như vậy sẽ tạo cho câu chuyện có tính khách quan hơn, mạch truyện theo đó mà biến hoá hơn, mở rộng khả năng bao quát, đánh giá của trần thuật, dễ dàng cuốn hút người đọc vào câu chuyện...

Bằng sự di chuyển linh hoạt điểm nhìn, người kể chuyện trong sáng tác của Lý Biên Cương đã chứng tỏ được cái nhìn đa chiều, nhiều góc độ về cuộc sống và con người vùng mỏ trong suốt những năm xây dựng cuộc sống mới cùng nhiệm vụ chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ, cho tới tận những năm sau này, khi đã hoàn thành căn bản công cuộc gây dựng đời sống công nghiệp. Lời văn qua đó mà trở nên khách quan, có sức hấp dẫn người đọc. Điều đó cũng góp phần làm cho tư tưởng, chủ đề tác phẩm sinh động, gợi nhiều liên tưởng ở người đọc.

Việc tìm hiểu điểm nhìn của người kể chuyện trong sáng tác của Lý Biên Cương góp phần không nhỏ vào việc khẳng định sự độc đáo, hấp dẫn trong nghệ thuật tự sự: Khi thì là điểm nhìn bên ngoài, lúc lại là điểm nhìn bên trong có khi lại là phối hợp, di chuyển điểm nhìn từ bên ngoài vào bên trong, từ nhân vật này sang nhân vật khác. Với cách tổ chức điểm nhìn của người trần thuật như vậy, Lý Biên Cương đã chứng tỏ được tài năng của mình trong việc kể chuyện, dẫn chuyện, và đặc biệt là khả năng thâm nhập sâu vào đời sống nội tâm của nhân vật để phản ánh được cả những góc khuất của nó. Đọc truyện của ông, người đọc như được hoà vào không khí chung của cuộc sống lao động sản xuất xây dựng đời sống công nghiệp từ những buổi ban đầu của con người và thiên nhiên Vùng mỏ.

Hoàng Thị Khuyên (Thạc sĩ Ngữ - Văn)

Theo Báo Quảng Ninh